Στη σειρά αυτή των διαλέξεων περιγράψαμε και αναλύσαμε την ιστορική εξέλιξη της ελληνικής οικονομίας με βάση τρεις μεγάλους διακριτούς ιστορικούς κύκλους.

  1. Κύκλος της εθνικής ανεξαρτησίας και θεμελίωσης του κράτους. Περιλαμβάνει την περίοδο από το αγώνα της ανεξαρτησίας και την ίδρυση του ελληνικού κράτους έως και την εγκαθίδρυση του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου το 1898. Ο κύκλος αυτός καταλαμβάνει το σύνολο σχεδόν του 19ου αιώνα, μετά την έναρξη του αγώνα της ανεξαρτησίας το 1821 και κατά τη διάρκειά του η Ελλάδα έχει τρία κεντρικά επιτεύγματα: Πρώτον, τη δημιουργία και τη συγκρότηση του πρώτου ελληνικού κράτους. Δεύτερον, την εμπέδωση της εθνικής συνείδησης και την υιοθέτηση της ‘Μεγάλης Ιδέας’. Τρίτον, τη σταδιακή καθιέρωση των συνταγματικών και δημοκρατικών θεσμών. Οι κυριότερες αδυναμίες αυτού του κύκλου ήταν η οικονομική στασιμότητα, η δημοσιονομική και νομισματική αστάθεια, οι τρεις πτωχεύσεις και η αμυντική αδυναμία, όπως διαπιστώθηκε στον πόλεμο του 1897.
  2. Κύκλος της εθνικής επέκτασης και ενοποίησης. Περιλαμβάνει το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα, από την οικονομική σταθεροποίηση που επέφερε η πολιτική του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου έως του τέλος του εμφυλίου πολέμου το 1949. Τα τρία κύρια επιτεύγματα αυτού του ιστορικού κύκλου είναι, πρώτον, η σημαντική εδαφική επέκταση του ελληνικού κράτους, δεύτερον, η ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος των ελληνόφωνων πληθυσμών της ευρύτερης περιοχής, που αρχικά είχαν παραμείνει εκτός της ελληνικής επικράτειας, και, τρίτον, η οργανική ένταξη της Ελλάδας στη Δυτική Συμμαχία των πολιτικά φιλελεύθερων οικονομιών της αγοράς που δημιουργήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι κυριότερες αδυναμίες αυτού του κύκλου υπήρξαν ο εθνικός διχασμός, η μικρασιατική εκστρατεία, η πολιτική, οικονομική και νομισματική αστάθεια του μεσοπολέμου με αποκορύφωμα την πτώχευση του 1932, και ο εμφύλιος πόλεμος του 1944-1949.
  3. Κύκλος της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Περιλαμβάνει την περίοδο μετά το τέλος του εμφυλίου, το 1950, και διαρκεί έως σήμερα. Τα τρία κύρια επιτεύγματα του είναι, πρώτον, το αναπτυξιακό άλμα της περιόδου 1950-73, δεύτερον, το δημοκρατικό και κοινωνικό άλμα μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974, και, τρίτον, η ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά το 1981. Ο μετασχηματισμός της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας κατά τη διάρκεια αυτού του ιστορικού κύκλου υπήρξε εντυπωσιακός. Οι κυριότερες αδυναμίες αυτού του κύκλου υπήρξαν τα δημοκρατικά και κοινωνικά κενά της μετεμφυλιακής περιόδου, η δικτατορία του 1967, το Κυπριακό, ο στασιμοπληθωρισμός της δεκαετίας του 1980 και η κρίση χρέους του 2010 που οδήγησε στη μεγάλη οικονομική καθίζηση της περιόδου 2010-2016.

Όταν αναφερόμαστε σε ιστορικούς κύκλους αναφερόμαστε σε κύκλους που είναι δυναμικοί, στοχαστικοί και μη επαναλαμβανόμενοι. Χαρακτηρίζονται από τις αρχικές τους συνθήκες, τις δυναμικές αλληλεπιδράσεις που κινούν τις εξελίξεις και από τους τυχαίους παράγοντες που διαταράσσουν τη δυναμική πορεία των κρατών και των οικονομιών.

Για δεδομένες αρχικές συνθήκες, οι δυναμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των εκάστοτε επικρατουσών ιδεών, κοινωνικών συσχετισμών και πολιτικών και οικονομικών θεσμών έχουν μεγάλη σημασία για τον προσδιορισμό των ιστορικών εξελίξεων. Μέσω αυτών των δυναμικών αλληλεπιδράσεων καθορίζονται οι κύριοι κοινωνικοί και οικονομικοί μετασχηματισμοί και η οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, μέσω αυτών προσαρμόζονται και εξελίσσονται οι ίδιες οι ιδέες και οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί και μέσω αυτών καθορίζονται και μετεξελίσσονται οι προτεραιότητες αλλά και η αποτελεσματικότητα της κρατικής πολιτικής γενικότερα και της οικονομικής πολιτικής ειδικότερα.

Οι ιδέες, οι κοινωνικοί συσχετισμοί και οι πολιτικοί και οικονομικοί θεσμοί συμβάλλουν στις εθνικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές προσαρμογές και μετασχηματισμούς αλλά και οι εθνικοί, κοινωνικοί, πολιτικοί, και οικονομικοί μετασχηματισμοί οδηγούν με τη σειρά τους σε προσαρμογές των ίδιων των ιδεών και των θεσμών. Η ανάλυση και κατανόηση αυτών των δυναμικών αλληλεξαρτήσεων, σε συνδυασμό με τους τυχαίους παράγοντες που τις διαταράσσουν αλλά και τις επιπτώσεις των γεωπολιτικών και διεθνών οικονομικών συγκυριών και θεσμών είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση και ερμηνεία των ιστορικών κύκλων της νεότερης Ελλάδας.

Οι κεντρικές ιδέες, οικονομικοί και κοινωνικοί συσχετισμοί, πολιτικοί και οικονομικοί θεσμού, οι γεωπολιτικές συγκυρίες και τα χαρακτηριστικά της παγκόσμιας οικονομίας στους ιστορικούς κύκλους της ελληνικής οικονομίας παρουσιάζονται στον πίνακα που ακολουθεί. Οι αλληλεπιδράσεις τους έπαιξαν κρίσιμο ρόλο για την εξέλιξη του ελληνικού κράτους και της οικονομίας του.

Ιδέες, Κοινωνικοί Συσχετισμοί, Πολιτικοί και Οινομικοί Θεσμοί, Γεωπολιτικές Συγκυρίες και Παγκόσμια Οικονομία στην Ιστορία της Ελληνικής Οικονομίας

Η εξέταση των εξελίξεων κατά τη διάρκεια των τριών μεγάλων ιστορικών κύκλων της ελληνικής οικονομίας περιέχει ένα αισιόδοξο μήνυμα: Στη μακρά διάρκεια, και παρά τις δυσκολίες και τις αδυναμίες, την εναλλαγή εθνικών θριάμβων με εθνικές καταστροφές, τους πολέμους και τους εμφύλιους σπαραγμούς, τις πτωχεύσεις και τις οικονομικές κρίσεις, σε κάθε ένα από τους τρεις αυτούς ιστορικούς κύκλους η Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό εκμεταλλεύτηκε τις δυνατότητές της και τις γεωπολιτικές και διεθνείς συγκυρίες ώστε να πετύχει τους κεντρικούς εθνικούς της στόχους.

Ωστόσο, δεν δικαιολογείται εφησυχασμός. Υπήρξαν και παραμένουν μεγάλες κοινωνικές, οικονομικές, θεσμικές και πολιτικές αδυναμίες και στρεβλώσεις, ενώ στον ορίζονται εμφανίζονται και νέα προβλήματα.

Το ζητούμενο για την Ελλάδα του μέλλοντος είναι να βελτιώσει το επίπεδο ευημερίας που έχει επιτύχει έως σήμερα, μέσω μεταρρυθμίσεων που θα προστατεύσουν τη δημοκρατία, θα βελτιώσουν την αποτελεσματικότητα της οικονομίας και θα πυροδοτήσουν μια νέα διαδικασία οικονομικής ανάπτυξης, θωρακίζοντας παράλληλα την ασφάλεια της χώρας και τη συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σύνδεσμος στις Πλήρεις Διαφάνειες της Διάλεξης